chevron_left शान्ति पर्व अध्याय ५६
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम् |
१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ||
१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
राज्यं वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः |
२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्व्रूहि पार्थिव ||
२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
राजधर्मान्विशेषेण कथय़स्व पितामह |
३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्माः पराय़णम् ||
३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
त्रिवर्गोऽत्र समासक्तो राजधर्मेषु कौरव |
४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः ||
४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
यथा हि रश्मय़ोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा |
५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ||
५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
अत्र वै सम्प्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते |
६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलं भवेत् ||
६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
उदय़न्हि यथा सूर्यो नाशय़त्यासुरं तमः |
७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
राजधर्मास्तथालोक्यामाक्षिपन्त्यशुभां गतिम् ||
७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तदग्रे राजधर्माणामर्थतत्त्वं पितामह |
८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रव्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि वुद्धिमतां वरः ||
८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परन्तप |
९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
भवन्तं हि परं वुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते ||
९ ख
भीष्म उवाच:
नमो धर्माय़ महते नमः कृष्णाय़ वेधसे |
१० क
भीष्म उवाच:
व्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ||
१० ख
भीष्म उवाच:
शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर |
११ क
भीष्म उवाच:
निरुच्यमानान्निय़तो यच्चान्यदभिवाञ्छसि ||
११ ख
भीष्म उवाच:
आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनकाम्यया |
१२ क
भीष्म उवाच:
देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
दैवतान्यर्चय़ित्वा हि व्राह्मणांश्च कुरूद्वह |
१३ क
भीष्म उवाच:
आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च स मान्यते ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
उत्थाने च सदा पुत्र प्रय़तेथा युधिष्ठिर |
१४ क
भीष्म उवाच:
न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थप्रसिद्धय़े ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
साधारणं द्वय़ं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च |
१५ क
भीष्म उवाच:
पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्यमुच्यते ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
विपन्ने च समारम्भे सन्तापं मा स्म वै कृथाः |
१६ क
भीष्म उवाच:
घटते विनय़स्तात राज्ञामेष नय़ः परः ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
न हि सत्यादृते किञ्चिद्राज्ञां वै सिद्धिकारणम् |
१७ क
भीष्म उवाच:
सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम् |
१८ क
भीष्म उवाच:
तथा राज्ञः परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम् ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुर्धर्म्यो जितेन्द्रिय़ः |
१९ क
भीष्म उवाच:
सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रिय़ः ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
आर्जवं सर्वकार्येषु श्रय़ेथाः कुरुनन्दन |
२० क
भीष्म उवाच:
पुनर्नय़विचारेण त्रय़ीसंवरणेन च ||
२० ख
भीष्म उवाच:
मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः |
२१ क
भीष्म उवाच:
तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभय़माचर ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
अदण्ड्याश्चैव ते नित्यं विप्राः स्युर्ददतां वर |
२२ क
भीष्म उवाच:
भूतमेतत्परं लोके व्राह्मणा नाम भारत ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
मनुना चापि राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना |
२३ क
भीष्म उवाच:
धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
अद्भ्योऽग्निर्व्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् |
२४ क
भीष्म उवाच:
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
अय़ो हन्ति यदाश्मानमग्निश्चापोऽभिपद्यते |
२५ क
भीष्म उवाच:
व्रह्म च क्षत्रिय़ो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रय़ः ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
एतज्ज्ञात्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः |
२६ क
भीष्म उवाच:
भौमं व्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारय़न्ति शमान्विताः ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
एवं चैव नरव्याघ्र लोकतन्त्रविघातकाः |
२७ क
भीष्म उवाच:
निग्राह्या एव सततं वाहुभ्यां ये स्युरीदृशाः ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा |
२८ क
भीष्म उवाच:
तौ निवोध महाप्राज्ञ त्वमेकाग्रमना नृप ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
उद्यम्य शस्त्रमाय़ान्तमपि वेदान्तगं रणे |
२९ क
भीष्म उवाच:
निगृह्णीय़ात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नरेश्वरः ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
विनश्यमानं धर्मं हि यो रक्षति स धर्मवित् |
३० क
भीष्म उवाच:
न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मनुमृच्छति ||
३० ख
भीष्म उवाच:
एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातय़ः |
३१ क
भीष्म उवाच:
स्वपराद्धानपि हि तान्विषय़ान्ते समुत्सृजेत् ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
अभिशस्तमपि ह्येषां कृपाय़ीत विशां पते |
३२ क
भीष्म उवाच:
व्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
राजद्विष्टे च विप्रस्य विषय़ान्ते विसर्जनम् |
३३ क
भीष्म उवाच:
विधीय़ते न शारीरं भय़मेषां कदाचन ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
दय़िताश्च नरास्ते स्युर्नित्यं पुरुषसत्तम |
३४ क
भीष्म उवाच:
न कोशः परमो ह्यन्यो राज्ञां पुरुषसञ्चय़ात् ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः |
३५ क
भीष्म उवाच:
सर्वेषु तेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुस्तरम् ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
तस्मान्नित्यं दय़ा कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता |
३६ क
भीष्म उवाच:
धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जय़ति प्रजाः ||
३६ ख
भीष्म उवाच:
न च क्षान्तेन ते भाव्यं नित्यं पुरुषसत्तम |
३७ क
भीष्म उवाच:
अधर्म्यो हि मृदू राजा क्षमावानिव कुञ्जरः ||
३७ ख
भीष्म उवाच:
वार्हस्पत्ये च शास्त्रे वै श्लोका विनिय़ताः पुरा |
३८ क
भीष्म उवाच:
अस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदतः शृणु ||
३८ ख
भीष्म उवाच:
क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेज्जनः |
३९ क
भीष्म उवाच:
हस्तिय़न्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति ||
३९ ख
भीष्म उवाच:
तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वापि भवेन्नृपः |
४० क
भीष्म उवाच:
वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः ||
४० ख
भीष्म उवाच:
प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्योपदेशतः |
४१ क
भीष्म उवाच:
परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव सर्वदा ||
४१ ख
भीष्म उवाच:
व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण |
४२ क
भीष्म उवाच:
न चैव न प्रय़ुञ्जीत सङ्गं तु परिवर्जय़ेत् ||
४२ ख
भीष्म उवाच:
नित्यं हि व्यसनी लोके परिभूतो भवत्युत |
४३ क
भीष्म उवाच:
उद्वेजय़ति लोकं चाप्यतिद्वेषी महीपतिः ||
४३ ख
भीष्म उवाच:
भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा |
४४ क
भीष्म उवाच:
कारणं च महाराज शृणु येनेदमिष्यते ||
४४ ख
भीष्म उवाच:
यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रिय़ं मनसोऽनुगम् |
४५ क
भीष्म उवाच:
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाप्यसंशय़म् ||
४५ ख
भीष्म उवाच:
वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ नित्यं धर्मानुवर्तिना |
४६ क
भीष्म उवाच:
स्वं प्रिय़ं समभित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत् ||
४६ ख
भीष्म उवाच:
न सन्त्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव |
४७ क
भीष्म उवाच:
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते ||
४७ ख
भीष्म उवाच:
परिहासश्च भृत्यैस्ते न नित्यं वदतां वर |
४८ क
भीष्म उवाच:
कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु ||
४८ ख
भीष्म उवाच:
अवमन्यन्ति भर्तारं संहर्षादुपजीविनः |
४९ क
भीष्म उवाच:
स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घय़न्ति हि तद्वचः ||
४९ ख
भीष्म उवाच:
प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुय़ुञ्जते |
५० क
भीष्म उवाच:
अय़ाच्यं चैव याचन्तेऽभोज्यान्याहारय़न्ति च ||
५० ख