वैशम्पाय़न उवाच:
तमसाभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत |
१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
व्यतिष्ठन्वै मुहूर्तं तु व्यूढानीकाः प्रहारिणः ||
१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततोऽन्धकारं प्रणुदन्नुदतिष्ठत चन्द्रमाः |
२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
कुर्वाणो विमलां रात्रिं नन्दय़न्क्षत्रिय़ान्युधि ||
२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततः प्रकाशमासाद्य पुनर्युद्धमवर्तत |
३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
घोररूपं ततस्ते स्म नावेक्षन्त परस्परम् ||
३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा यवीय़सा |
४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः ||
४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रिय़र्षभौ |
५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
गदापाणी सुसंरव्धौ समभ्यद्रवतां हय़ान् ||
५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तथैव तेषां तु वलानि तानि; क्रुद्धान्यथान्योन्यमभिद्रवन्ति |
६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
गदासिखड्गैश्च परश्वधैश्च; प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुपीतधारैः ||
६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
वलं तु मत्स्यस्य वलेन राजा; सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा |
७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रमथ्य जित्वा च प्रसह्य मत्स्यं; विराटमोजस्विनमभ्यधावत् ||
७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तौ निहत्य पृथग्धुर्यावुभौ च पार्ष्णिसारथी |
८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहमगृह्णताम् ||
८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तमुन्मथ्य सुशर्मा तु रुदतीं वधुकामिव |
९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
स्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रय़यौ शीघ्रवाहनः ||
९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तस्मिन्गृहीते विरथे विराटे वलवत्तरे |
१० क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्राद्रवन्त भय़ान्मत्स्यास्त्रिगर्तैरर्दिता भृशम् ||
१० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तेषु सन्त्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः |
११ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अभ्यभाषन्महावाहुं भीमसेनमरिन्दमम् ||
११ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
मत्स्यराजः परामृष्टस्त्रिगर्तेन सुशर्मणा |
१२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तं मोक्षय़ महावाहो न गच्छेद्द्विषतां वशम् ||
१२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
उषिताः स्मः सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः |
१३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
भीमसेन त्वय़ा कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः ||
१३ ख
भीमसेन उवाच:
अहमेनं परित्रास्ये शासनात्तव पार्थिव |
१४ क
भीमसेन उवाच:
पश्य मे सुमहत्कर्म युध्यतः सह शत्रुभिः ||
१४ ख
भीमसेन उवाच:
स्ववाहुवलमाश्रित्य तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सह |
१५ क
भीमसेन उवाच:
एकान्तमाश्रितो राजन्पश्य मेऽद्य पराक्रमम् ||
१५ ख
भीमसेन उवाच:
सुस्कन्धोऽय़ं महावृक्षो गदारूप इव स्थितः |
१६ क
भीमसेन उवाच:
एनमेव समारुज्य द्रावय़िष्यामि शात्रवान् ||
१६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम् |
१७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अव्रवीद्भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः ||
१७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
मा भीम साहसं कार्षीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिः |
१८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
मा त्वा वृक्षेण कर्माणि कुर्वाणमतिमानुषम् |
१८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
जनाः समववुध्येरन्भीमोऽय़मिति भारत ||
१८ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
अन्यदेवाय़ुधं किञ्चित्प्रतिपद्यस्व मानुषम् |
१९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वधम् ||
१९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
यदेव मानुषं भीम भवेदन्यैरलक्षितम् |
२० क
वैशम्पाय़न उवाच:
तदेवाय़ुधमादाय़ मोक्षय़ाशु महीपतिम् ||
२० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महावलौ |
२१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
व्यूहतः समरे तात मत्स्यराजं परीप्सतः ||
२१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगानभ्यचोदय़न् |
२२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान्प्रत्यमर्षणाः ||
२२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तान्निवृत्तरथान्दृष्ट्वा पाण्डवान्सा महाचमूः |
२३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वैराटी परमक्रुद्धा युय़ुधे परमाद्भुतम् ||
२३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सहस्रं न्यवधीत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः |
२४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
भीमः सप्तशतान्योधान्परलोकमदर्शय़त् |
२४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः ||
२४ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान् |
२५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभः |
२५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
भित्त्वा तां महतीं सेनां त्रिगर्तानां नरर्षभ ||
२५ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः |
२६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैरभ्यतुदद्भृशम् ||
२६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सुशर्मापि सुसङ्क्रुद्धस्त्वरमाणो युधिष्ठिरम् |
२७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अविध्यन्नवभिर्वाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हय़ान् ||
२७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततो राजन्नाशुकारी कुन्तीपुत्रो वृकोदरः |
२८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
समासाद्य सुशर्माणमश्वानस्य व्यपोथय़त् ||
२८ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
पृष्ठगोपौ च तस्याथ हत्वा परमसाय़कैः |
२९ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थादपाहरत् ||
२९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
चक्ररक्षश्च शूरश्च शोणाश्वो नाम विश्रुतः |
३० क
वैशम्पाय़न उवाच:
स भय़ाद्द्वैरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं प्राजहत्तदा ||
३० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततो विराटः प्रस्कन्द्य रथादथ सुशर्मणः |
३१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
गदामस्य परामृश्य तमेवाजघ्निवान्वली |
३१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
स चचार गदापाणिर्वृद्धोऽपि तरुणो यथा ||
३१ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
भीमस्तु भीमसङ्काशो रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली |
३२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
त्रिगर्तराजमादत्त सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ||
३२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तस्मिन्गृहीते विरथे त्रिगर्तानां महारथे |
३३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अभज्यत वलं सर्वं त्रैगर्तं तद्भय़ातुरम् ||
३३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
निवर्त्य गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महावलाः |
३४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय़ सर्वशः ||
३४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
स्ववाहुवलसम्पन्ना ह्रीनिषेधा यतव्रताः |
३५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
सङ्ग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनोऽवसन् ||
३५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततो विराटः कौन्तेय़ानतिमानुषविक्रमान् |
३६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अर्चय़ामास वित्तेन मानेन च महारथान् ||
३६ ख
विराट उवाच:
यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा |
३७ क
विराट उवाच:
कार्यं कुरुत तैः सर्वे यथाकामं यथासुखम् ||
३७ ख
विराट उवाच:
ददान्यलङ्कृताः कन्या वसूनि विविधानि च |
३८ क
विराट उवाच:
मनसश्चाप्यभिप्रेतं यद्वः शत्रुनिवर्हणाः ||
३८ ख
विराट उवाच:
युष्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिह |
३९ क
विराट उवाच:
तस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि ||
३९ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
तथाभिवादिनं मत्स्यं कौरवेय़ाः पृथक्पृथक् |
४० क
वैशम्पाय़न उवाच:
ऊचुः प्राञ्जलय़ः सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ||
४० ख
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रतिनन्दाम ते वाक्यं सर्वं चैव विशां पते |
४१ क
वैशम्पाय़न उवाच:
एतेनैव प्रतीताः स्मो यत्त्वं मुक्तोऽद्य शत्रुभिः ||
४१ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
अथाव्रवीत्प्रीतमना मत्स्यराजो युधिष्ठिरम् |
४२ क
वैशम्पाय़न उवाच:
पुनरेव महावाहुर्विराटो राजसत्तमः |
४२ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजोऽस्तु नो भवान् ||
४२ ग
वैशम्पाय़न उवाच:
मनसश्चाप्यभिप्रेतं यत्ते शत्रुनिवर्हण |
४३ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तत्तेऽहं सम्प्रदास्यामि सर्वमर्हति नो भवान् ||
४३ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तमथापि वा |
४४ क
वैशम्पाय़न उवाच:
वैय़ाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोऽस्तु ते ||
४४ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
त्वत्कृते ह्यद्य पश्यामि राज्यमात्मानमेव च |
४५ क
वैशम्पाय़न उवाच:
यतश्च जातः संरम्भः स च शत्रुर्वशं गतः ||
४५ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
ततो युधिष्ठिरो मत्स्यं पुनरेवाभ्यभाषत |
४६ क
वैशम्पाय़न उवाच:
प्रतिनन्दामि ते वाक्यं मनोज्ञं मत्स्य भाषसे ||
४६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
आनृशंस्यपरो नित्यं सुसुखः सततं भव |
४७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
गच्छन्तु दूतास्त्वरितं नगरं तव पार्थिव |
४७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
सुहृदां प्रिय़माख्यातुं घोषय़न्तु च ते जय़म् ||
४७ ग