युधिष्ठिर उवाच:
स्वाध्याय़कृतय़त्नस्य व्राह्मणस्य पितामह |
१ क
युधिष्ठिर उवाच:
धर्मकामस्य धर्मात्मन्किं नु श्रेय़ इहोच्यते ||
१ ख
युधिष्ठिर उवाच:
वहुधादर्शने लोके श्रेय़ो यदिह मन्यसे |
२ क
युधिष्ठिर उवाच:
अस्मिँल्लोके परे चैव तन्मे व्रूहि पितामह ||
२ ख
युधिष्ठिर उवाच:
महानय़ं धर्मपथो वहुशाखश्च भारत |
३ क
युधिष्ठिर उवाच:
किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेय़तमं मतम् ||
३ ख
युधिष्ठिर उवाच:
धर्मस्य महतो राजन्वहुशाखस्य तत्त्वतः |
४ क
युधिष्ठिर उवाच:
यन्मूलं परमं तात तत्सर्वं व्रूह्यतन्द्रितः ||
४ ख
भीष्म उवाच:
हन्त ते कथय़िष्यामि येन श्रेय़ः प्रपत्स्यसे |
५ क
भीष्म उवाच:
पीत्वामृतमिव प्राज्ञो ज्ञानतृप्तो भविष्यसि ||
५ ख
भीष्म उवाच:
धर्मस्य विधय़ो नैके ते ते प्रोक्ता महर्षिभिः |
६ क
भीष्म उवाच:
स्वं स्वं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेषां पराय़णम् ||
६ ख
भीष्म उवाच:
दमं निःश्रेय़सं प्राहुर्वृद्धा निश्चय़दर्शिनः |
७ क
भीष्म उवाच:
व्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः ||
७ ख
भीष्म उवाच:
नादान्तस्य क्रिय़ासिद्धिर्यथावदुपलभ्यते |
८ क
भीष्म उवाच:
दमो दानं तथा यज्ञानधीतं चातिवर्तते ||
८ ख
भीष्म उवाच:
दमस्तेजो वर्धय़ति पवित्रं च दमः परम् |
९ क
भीष्म उवाच:
विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत् ||
९ ख
भीष्म उवाच:
दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लोकेषु शुश्रुम |
१० क
भीष्म उवाच:
दमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वधर्मिणाम् ||
१० ख
भीष्म उवाच:
प्रेत्य चापि मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम् |
११ क
भीष्म उवाच:
दमेन हि समाय़ुक्तो महान्तं धर्ममश्नुते ||
११ ख
भीष्म उवाच:
सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिवुध्यते |
१२ क
भीष्म उवाच:
सुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति ||
१२ ख
भीष्म उवाच:
अदान्तः पुरुषः क्लेशमभीक्ष्णं प्रतिपद्यते |
१३ क
भीष्म उवाच:
अनर्थांश्च वहूनन्यान्प्रसृजत्यात्मदोषजान् ||
१३ ख
भीष्म उवाच:
आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम् |
१४ क
भीष्म उवाच:
तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदय़ो दमः ||
१४ ख
भीष्म उवाच:
क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् |
१५ क
भीष्म उवाच:
इन्द्रिय़ावजय़ो दाक्ष्यं मार्दवं ह्रीरचापलम् ||
१५ ख
भीष्म उवाच:
अकार्पण्यमसंरम्भः सन्तोषः प्रिय़वादिता |
१६ क
भीष्म उवाच:
अविवित्सानसूय़ा चाप्येषां समुदय़ो दमः ||
१६ ख
भीष्म उवाच:
गुरुपूजा च कौरव्य दय़ा भूतेष्वपैशुनम् |
१७ क
भीष्म उवाच:
जनवादोऽमृषावादः स्तुतिनिन्दाविवर्जनम् ||
१७ ख
भीष्म उवाच:
कामः क्रोधश्च लोभश्च दर्पः स्तम्भो विकत्थनम् |
१८ क
भीष्म उवाच:
मोह ईर्ष्यावमानश्चेत्येतद्दान्तो न सेवते ||
१८ ख
भीष्म उवाच:
अनिन्दितो ह्यकामात्माथाल्पेच्छोऽथानसूय़कः |
१९ क
भीष्म उवाच:
समुद्रकल्पः स नरो न कदाचन पूर्यते ||
१९ ख
भीष्म उवाच:
अहं त्वय़ि मम त्वं च मय़ि ते तेषु चाप्यहम् |
२० क
भीष्म उवाच:
पूर्वसम्वन्धिसंय़ोगान्नैतद्दान्तो निषेवते ||
२० ख
भीष्म उवाच:
सर्वा ग्राम्यास्तथारण्या याश्च लोके प्रवृत्तय़ः |
२१ क
भीष्म उवाच:
निन्दां चैव प्रशंसां च यो नाश्रय़ति मुच्यते ||
२१ ख
भीष्म उवाच:
मैत्रोऽथ शीलसम्पन्नः सुसहाय़परश्च यः |
२२ क
भीष्म उवाच:
मुक्तश्च विविधैः सङ्गैस्तस्य प्रेत्य महत्फलम् ||
२२ ख
भीष्म उवाच:
सुवृत्तः शीलसम्पन्नः प्रसन्नात्मात्मविद्वुधः |
२३ क
भीष्म उवाच:
प्राप्येह लोके सत्कारं सुगतिं प्रतिपद्यते ||
२३ ख
भीष्म उवाच:
कर्म यच्छुभमेवेह सद्भिराचरितं च यत् |
२४ क
भीष्म उवाच:
तदेव ज्ञानय़ुक्तस्य मुनेर्धर्मो न हीय़ते ||
२४ ख
भीष्म उवाच:
निष्क्रम्य वनमास्थाय़ ज्ञानय़ुक्तो जितेन्द्रिय़ः |
२५ क
भीष्म उवाच:
कालाकाङ्क्षी चरन्नेवं व्रह्मभूय़ाय़ कल्पते ||
२५ ख
भीष्म उवाच:
अभय़ं यस्य भूतेभ्यो भूतानामभय़ं यतः |
२६ क
भीष्म उवाच:
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भय़ं नास्ति कुतश्चन ||
२६ ख
भीष्म उवाच:
अवाचिनोति कर्माणि न च सम्प्रचिनोति ह |
२७ क
भीष्म उवाच:
समः सर्वेषु भूतेषु मैत्राय़णगतिश्चरेत् ||
२७ ख
भीष्म उवाच:
शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वा |
२८ क
भीष्म उवाच:
यथा गतिर्न दृश्येत तथा तस्य न संशय़ः ||
२८ ख
भीष्म उवाच:
गृहानुत्सृज्य यो राजन्मोक्षमेवाभिपद्यते |
२९ क
भीष्म उवाच:
लोकास्तेजोमय़ास्तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः ||
२९ ख
भीष्म उवाच:
संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत्तपः |
३० क
भीष्म उवाच:
संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह ||
३० ख
भीष्म उवाच:
कामेषु चाप्यनावृत्तः प्रसन्नात्मात्मविच्छुचिः |
३१ क
भीष्म उवाच:
प्राप्येह लोके सत्कारं स्वर्गं समभिपद्यते ||
३१ ख
भीष्म उवाच:
यच्च पैतामहं स्थानं व्रह्मराशिसमुद्भवम् |
३२ क
भीष्म उवाच:
गुहाय़ां पिहितं नित्यं तद्दमेनाभिपद्यते ||
३२ ख
भीष्म उवाच:
ज्ञानारामस्य वुद्धस्य सर्वभूताविरोधिनः |
३३ क
भीष्म उवाच:
नावृत्तिभय़मस्तीह परलोके भय़ं कुतः ||
३३ ख
भीष्म उवाच:
एक एव दमे दोषो द्वितीय़ो नोपपद्यते |
३४ क
भीष्म उवाच:
यदेनं क्षमय़ा युक्तमशक्तं मन्यते जनः ||
३४ ख
भीष्म उवाच:
एतस्य तु महाप्राज्ञ दोषस्य सुमहान्गुणः |
३५ क
भीष्म उवाच:
क्षमाय़ां विपुला लोकाः सुलभा हि सहिष्णुना ||
३५ ख
भीष्म उवाच:
दान्तस्य किमरण्येन तथादान्तस्य भारत |
३६ क
भीष्म उवाच:
यत्रैव हि वसेद्दान्तस्तदरण्यं स आश्रमः ||
३६ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
एतद्भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः |
३७ क
वैशम्पाय़न उवाच:
अमृतेनेव सन्तृप्तः प्रहृष्टः समपद्यत ||
३७ ख
वैशम्पाय़न उवाच:
पुनश्च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम् |
३८ क
वैशम्पाय़न उवाच:
तपः प्रति स चोवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वह ||
३८ ख